Umiejętność przeżycia pasożytów u żywicieli kręgowców odzwierciedla adaptacje ewolucyjne, które pozwalają tym organizmom uniknąć lub opierać się efektorowym mechanizmom immunologicznym. Różne pasożyty rozwinęły nadzwy-czaj skuteczne sposoby opierania się odporności swoistej. Pasożyty mogą zmniejszać lub zmieniać swoją własną antygenowość oraz mogą czynnie hamować odpowiedź immunologiczną gospodarza. Opisywane są liczne strategie pasożytów, zmniejszające immunogenność:
1. Anatomiczna sekwestracja – powszechnie obserwowana u pierwotniaków. Niektóre z nich (np. zarodźce malarii i toksoplazmowiec) przeżywają i namnażają się wewnątrz komórek, inne (jak pełzak czerwonki) tworzą cysty, które są oporne na eferentne odpowiedzi immunologiczne. Niektóre robaki pasożytnicze, zamieszkując w świetle jelit, są chronione przed efektorowymi mechanizmami odpowiedzi komórkowej.
2. Antygen maskujący – intrygujący fenomen, w którym pasożyt, podczas swojego pobytu wewnątrz żywiciela, otacza swoją powierzchnię płaszczem złożonym z białek gospodarza. Larwy Schistosoma mansoni wnikają przez skórę i wędrują do płuc, a następnie do układu krążenia. Zanim wejdą do płuc, larwy te otaczają się warstwą glikolipidów antygenów grupowych krwi ABO i cząsteczek głównego układu zgodności tkankowej (MHC), pochodzących od gospodarza. Możliwe jest, że do powierzchni larw przywr przytwierdza się wiele innych cząsteczek gospodarza. Postulowano, że ten płaszcz z białek gospodarza maskuje antygeny pasożyta i w efekcie organizm pasożyta jest postrzegany przez system immunologiczny żywiciela jako własny. Chociaż jest to interesująca hipoteza, znaczenie maskowania antygenu nie jest do końca jasne, ponieważ tak naprawdę larwy przywr wywołują odporność swoistą u kręgowców.
3. Podczas pobytu u gospodarza kręgowców pasożyty stają się oporne na efektorowe mechanizmy immunologiczne. Płucne stadia rozwojowe przywry tworzą powłokę, która jest oporna na uszkodzenie przez przeciwciała i dopełniacz oraz przez CTLs. Oporność ta jest prawdopodobnie spowodowana biochemiczną zmianą w powierzchniowej warstwie. Zawiłość strukturalna powłoki larwy utrudnia określenie zmian cząsteczkowych, które są związane z odpornością nabytą. Infekcyjna postać Trypanosoma cruzi wytwarza glikoproteiny błonowe, podobne do czynnika przyspieszającego rozpad, który hamuje aktywację dopełniacza. Pasożyty unikają również eliminacji przez makrofagi w wyniku rozmaitych mechanizmów. Toxoplasma gondii hamuje fuzję fagolizosomów, a Trypanosoma cruzi powoduje rozpad błon fagosomów i wchodzi do cytoplazmy, zanim nastąpi fuzja z lizosomem. Na koniec, niektóre pasożyty wydzielają ektoenzymy rozszczepiające związane cząsteczki przeciwciał i w ten sposób stają się oporne na mechanizmy zależne od przeciwciał.
4. Zmienność antygenowa – podczas cyklu rozwojowego pasożyty rozwijają skuteczne mechanizmy zmieniające antygen powierzchniowy. W pierwszej postaci, dojrzałe stadia pasożytów wytwarzają odmienne antygeny od antygenów ze stadiów zakaźnych. Np. zakaźne stadium zarodźca malarii – sporozoit jest antygenowo różny od merozoitów, które zamieszkują u gospodarza i są odpowiedzialne za przewlekłą infekcję. Zanim system immunologiczny odpowie na infekcje, pasożyt prezentuje nowe antygeny i nie jest już dłużej celem eliminacji immunologicznej.
Najbardziej niezwykłym przykładem zmienności antygenowej u pasożytów jest ciągła zmienność głównych antygenów powierzchniowych, obserwowana u afrykańskich świdrowców, takich jak Trypanosoma brucei i Trypanosoma rhodesiense. Zarażeni osobnicy wykazują fale parazytemii we krwi, a każda fala składa się z jednego, antygenowo unikalnego parazyta. Ten sam fenomen może być powielony u zwierząt doświadczalnych, zakażonych pojedynczym klonem świdrowca. A zatem, zanim gospodarz wytworzy przeciwciała przeciwko pasożytom, namnoży się antygenowo różny organizm. Podczas infekcji może wystąpić ponad setka takich zaostrzających się fal parazytenemii. Główny antygen powierzchniowy afrykańskiego świdrowca jest dimerem glikoproteinowym (w przybliżeniu 50 kiloDaltonów (kD)), zwanym zmienną glikoproteiną powierzchniową (VSG), która jest związana z powierzchnią za pomocą wiązania fosfatydyloinozytolu. Świdrowce zawierają więcej niż 1000 różnych genów VSG, które różnią się wyraźnie w sekwencji, za wyjątkiem najbardziej C-końcowych 50 aminokwasów, (które odpowiadają za wiązanie powierzchniowe). Żaden gen VSG nie jest wyrażony w szczególnym klonie w poszczególnym stadium infekcji. Ekspresja nowego genu może dotyczyć duplikacji i transpozycji tego genu do bardziej telomerycznego miejsca chromosomalnego, w którym odbywa się aktywna transkrypcja. Konsekwencją zmienności antygenowej u pasożytów jest problem wytworzenia skutecznej szczepionki przeciw tym zakażeniom.
5. Pasożyty zrzucają swoje płaszcze antygenowe albo spontanicznie, albo po przyłączeniu swoistych przeciwciał. Przykłady aktywnego błonowego obrotu i utraty antygenów powierzchniowych opisywano u Entamoeba histolytica, larw przywr i świdrowców. Zrzucanie antygenów i związanych z nimi przeciwciał czyni pasożyty względnie opornymi na efektorowe mechanizmy immunologiczne.
Pasożyty, w wyniku złożonych mechanizmów, hamują również odpowiedź immunologiczną gospodarza. Podczas poważnych schistomatoz z zajęciem wątroby i śledziony oraz w infekcjach nicieni opisywano swoistą anergię na antygeny pasożytów. Mechanizmy braku reaktywności immunologicznej u tych pacjentów nie są dobrze poznane. W limfatycznych filariozach, infekcja węzłów chłonnych z następującym zniszczeniem struktury może być przyczyną zaburzenia odporności. Bardziej nieswoistą i uogólnioną immunosupresję obserwuje się w malarii i afrykańskiej trypanosomatozie. Jest to związane z produkcją cytokin immunosupresyjnych przez pobudzone makrofagi i limfocyty T oraz z wadliwą odpowiedzią komórkową T.
Ogólnoświatowe implikacje inwazji pasożytniczej dla zdrowia i rozwoju ekonomicznego są należycie doceniane. Przez wiele lat usilnie podejmowano próby rozwoju skutecznych szczepionek przeciw tym zakażeniom. Chociaż postęp był wolniejszy niż się spodziewano, to wyjaśnienie podstawowych mechanizmów odporności przeciwko pasożytom i unikania przez nie odpowiedzi immunologicznej żywiciela stwarzają duże szanse na przyszłość.
